Vitamin D: Da li je zaista svima potreban?
Vitamin D3 je liposolubilni vitamin koji se može sintetisati u organizmu. Kod ljudi, kao i kod većine sisara, vitamin D3 se stvara fotohemijski, kada djelovanjem UV-svjetlosti iz 7-dehidroholesterola nastaje holekalciferol. Ta reakcija se odvija u koži, a naredne dvije reakcije aktivacije i sinteze kalcitriola se odigravaju u jetri i bubrezima. Dokle god je osoba dovoljno izložena sunčevim zracima, dodatni unos vitamina D neće biti neophodan. Međutim, u mnogim geografskim područjima i tokom različih godišnjih doba, izloženost sunčevoj svjetlosti nije dovoljna za adekvatnu sintezu vitamina D. Uslijed toga, da bi se obezbjedile referentne količine vitamina D, neophodno ga je dodatno unositi putem hrane i/ili dijetetskih suplemenata.
Glavni izvor vitamina D jeste hrana animalnog porijekla, i to posebno jaja, masna riba, jetra i maslac. U mlijeku ga prirodno nema, kao i hrani biljnog porijekla.
Nedostatak vitamina D kod djece rezultira pojavom sindroma zvanog rahitis, pri čemu su onemogućeni normalna mineralizacija i rast kostiju. Epifize kostiju nastavljaju rasti, ali ne bivaju pravilno mineralizovane, što dovodi do savijanja dugih kostiju, deformacije koljena i krivljenja kičme. Deficit vitamina D kod odraslih uzrokuje smanjenu resorpciju kalcijuma i fosfora, dovodi do smanjene mineralizacije i gustine kostiju, što rezultuje oboljenjem zvanim osteomalacija. Osteomalacija, posebno kod žena u menopauzi, smanjuje kvalitet života, te može dovesti do određenih fraktura kostiju.
Nedostatak vitamina D povezan je i sa kardiovaskularnim bolestima, uključujući bolest koronarnih arterija, infarkt miokarda, zatajenje srca, kardiomiopatiju, aterosklerozu, hipertenziju i periferne arterijske bolesti. U prilog tome govore studije koje su pokazale da suplementacija vitaminom D, kod kardiovaskularnih bolesnika, dovodi do smanjenja C-reaktivnog proteina (faktor inflamacije), povećane relaksacije glatkih mišića krvnih sudova, smanjene produkcije renina u bubrezima, kao i do smanjenja stope smrtnosti kod pacijenata sa zatajenjem bubrega. Zbog toga se smatra da bi se u budućnosti vitamin D mogao smatrati novim markerom i prediktorom težine kardiovaskularnih bolesti.
Mnogo godina prije, nesvjesno, vitamin D je predstavljao dodatnu terapiju, uz antibiotike, kod osoba oboljelih od tuberkuloze. Kao sastavni dio terapije, u sanatorijumima gdje su bolesnici boravili, bilo je svakodnevno izlaganje suncu, koje je pomagalo bolesnicima na njihovom putu ka izlečenju.
Devedesetih godina prošlog vijeka, sprovedene su studije, koje su ukazale na povećanu incidencu obolijevanja od respiratornih infekcija kod osoba koje su imale niže koncentracije 25-(OH)-D3 u krvi (<30ng/mL). Poznato je da nivoi D vitamina u krvi, zavisno od doba godine, značajno variraju, te da su respiratorne infekcije znatno češće baš u tim periodima kada su koncentracije vitamina D najniže. Shodno tome, dajući terapijske doze vitamina D, uočena je smanjena incidenca obolijevanja od virusa gripe u procentu od čak 42%.
Pozitivni efakat vitamina D na zaštitu organizma od raznoraznih infekcija, ogleda se u njegovom uticaju na urođeni imunološki odgovor, u kom glavnu ulogu imaju makrofazi. Makrofazi, putem toll-like receptora (TLR), prepoznaju lipopolisaharidne komponente bakterija, te dalje putem kaskadnih reakcija dolazi do sinteze katelicidina i β-defenzina, koji imaju antimikrobno dejstvo. Vitamin D, vezujući se za receptore, dovodi do povećane transkripcije gena neophodnih za sintezu katelicidina i β-defenzina, i na taj način podstiče imuni odgovor u borbi protiv raznih infekcija.
U porastu su epidemiološki podaci koji ukazuju na povezanost deficijencije vitamina D i učestalosti autoimunih oboljenja, kao što su multipla skleroza, sistemski eritematoidni lupus, reumatoidni artritis, dijabetes melitus i inflamatorna bolest crijeva. Kod većine osoba oboljelih od navedenih autoimunih oboljenja, uočen je značajan deficit vitamina D, kod kojih je uslijed suplementacije ovim vitaminom, došlo do značajnog poboljšanja simptoma i prognoze daljeg toka bolesti.
Uprkos nedovoljnim dokazima, smatra se da se na suplementiranje ovim vitaminom trebaju podsticati bar osobe koje su pod rizikom od deficijencije, kao što su gojazni, starije osobe, osobe tamne puti, osobe koje nose odjeću koja pokriva veći dio tijela.
Međutim, neželjeni efekti vitamina D su uglavnom posljedica pretjerane suplementacije, jer endogena sinteza u koži je usko regulisana potrebama organizma, dok su koncetracije vitamina D u hrani inače loše. Preporučljivo je osobama koje se duže vrijeme suplementiraju vitaminom D, posebno onim koji uzimaju visoke doze ovog vitamina, provjeravati razinu u organizmu, radi utvrđivanja adekvatne doze.
Prikaz preporučenih dnevnih doza vitamina D u pojedinim zemljama:
